सूचना प्रविधि (आइटी) र सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (आइसिटी) शब्दहरू प्रायः एकअर्कासँग मिश्रित रूपमा प्रयोग गरिन्छन्, तर यी दुईका क्षेत्र र फोकस फरक छन्।
आइटी कम्प्युटर प्रणालीमार्फत सूचना प्रशोधन, भण्डारण र व्यवस्थापन गर्ने प्रविधिमा केन्द्रित हुन्छ। उदाहरणका रूपमाः सफ्टवेयर विकास, डाटाबेस व्यवस्थापन र नेटवर्किङ।
आइटी र आइसिटी
सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (आइसिटी) चाहिँ आइटीको विस्तारित रूप हो, जसमा सूचना प्रविधिसँगै सञ्चार प्रविधिहरू पनि समावेश छन्। उदाहरणका रूपमा इन्टरनेट, मोबाइल फोन, टेलिभिजन र भिडियो कन्फरेन्सिङ।
सूचना प्रविधि) (आइटी) को कार्यक्षेत्र सूचना प्रशोधन, डाटा भण्डारण र नेटवर्किङसम्म सीमित रहन्छन्। यो मुख्यतः कम्प्युटर, सफ्टवेयर र हार्डवेयरमा केन्द्रित हुने गर्दछ।
सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (आइसिटी) ले आइटीका क्षेत्रहरू समेट्नुका साथै सञ्चार प्रविधिहरू जस्तै इन्टरनेट, टेलिकम्युनिकेसन र मिडिया उपकरणहरू पनि समावेश गर्दछ। यो सूचना साझेदारी र सञ्चारमा केन्द्रित रहन्छ।
आइटीका प्रमुख विधाहरू हार्डवेयर (कम्प्युटर, सर्वर), सफ्टवेयर (अपरेटिङ सिस्टम, एप्लिकेसन) र नेटवर्क लगायत पर्दछन्। तर, आइसिटीका प्रमुख विधाहरूमा आइटीका सबै विधाका साथै सञ्चार उपकरण (मोबाइल, स्याटलाइट, भिओआइपी, मिडिया प्रविधि (भिडियो कन्फरेन्सिङ, भर्चुअल रियालिटी), इन्टरनेट–आधारित सेवा लगायतका विधा पर्दछन्।
आइटी प्राविधिक पक्षहरूमा केन्द्रित, जस्तै प्रोग्रामिङ, डाटा स्टोरेज, साइबर सुरक्षामा केन्द्रित रहन्छ। तर, आइसिटी सूचना प्रविधिसँगै सञ्चार र कनेक्टिभिटीलाई पनि समावेश गर्दै सूचना र विचार आदान–प्रदानमा जोड दिन्छ।
आइटीको प्रयोगका क्षेत्रहरूमा व्यवसायका लागि डाटाबेस प्रणाली विकास, नेटवर्क व्यवस्थापन, सफ्टवेयर बनाउने कार्य आदि पर्दछन्। आइसिटीका क्षेत्रहरूमा बहुराष्ट्रिय भिडियो कन्फरेन्स आयोजना, ई–लर्निङ प्लेटफर्म स्थापना, ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट र टेलिकम्युनिकेसन सेवा विस्तार लगायतका विषयहरू पर्दछन्।
सूचना–प्रविधिमा १५ सम्भावनाहरू
आर्थिक वर्ष २०८१–८२ को नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा सरकारले सूचना प्रविधि दशकको घोषणा गर्दै यस क्षेत्रलाई उच्च महत्व दिएको छ। पछिल्लोसमय नेपाली युवा वैज्ञानिकहरूले आफ्नो स्वःस्फूर्त पहलमा यस क्षेत्रमा राम्रो प्रगति पनि गरिरहेका छन्। त्यसमध्ये नेपालका १५ सम्भावनाहरू निम्न छन्ः
१. आउटसोर्सिङ
नेपालमा शिक्षा र दक्षता बढ्दै गएकाले अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूले आफ्नो काम नेपालमा आउटसोर्स गर्न सक्छन्। उदाहरणका रूपमा ग्राहक सेवा, डाटा इन्ट्री, सफ्टवेयर टेस्टिङ आदि । श्रम सस्तो भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका लागि यो आकर्षक छ। काठमाडौं, पोखरा र विराटनगरजस्ता स्थानहरूमा बीपीओ केन्द्र स्थापना गरी हजारौं रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।
२. डिजिटल इन्कम
नेपालका युवाहरूले ग्राफिक डिजाइन, वेभसाइट निर्माण, अनलाइन सामग्री लेखन र अनुवादका कामहरूमा फ्रिलान्सिङमार्फत आयआर्जन गर्न सक्छन्। यसका लागि अपओर्क, फाइबर, फ्रिल्यान्सर जस्ता प्लेटफर्महरू उपलब्ध छन्। तर, सबै नेपालीमा विश्वव्यापी प्लेटफर्मबारे ज्ञान नभएका कारण यसका निम्ति प्राविधिक तालिम आवश्यक रहन्छ।
३. डिजिटल स्टार्टअप
नेपालमा नवीन विचार भएका युवाले एप निर्माण, कृषि प्रविधि (एग्रि–टेक), स्वास्थ्य प्रविधि (हेल्थ–टेक) र ई–कमर्सजस्ता क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्छन्। उदाहरणका रूपमा राइड सेयरिङ एप, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली आदि। तर, यसका लागि राज्यको तर्फबाट उचित नीति, स्टार्टअपमैत्री नीति र व्यवसायमा प्रोत्साहन अनुदान जरूरी हुन्छ।
४. सफ्टवेयर निर्यात
नेपालले बैंकिङ, स्वास्थ्य सेवा र ई–कमर्सका लागि सफ्टवेयर विकास गरेर विदेशमा बेच्न सक्छ। यसमा मुख्यतः बैंकिङ सफ्टवेयर, ग्राहक सम्बन्ध व्यवस्थापन, मानव संसाधन व्यवस्थापन छन्। तर, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न उत्पादनको गुणस्तर बढाउनुपर्ने चुनौती हामीकहाँ छ।
५. डिजिटल नोमाड गन्तव्य
नेपालले प्राकृतिका सौन्दर्य, सस्तो जीवनयापन र शान्त वातावरणमार्फत विश्वभरका डिजिटल नोमाडहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ। होटल र क्याफेहरूलाई “को–वर्किङ स्पेस” मा रूपान्तरण गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना हामीकहाँ छ। यसका लागि पहाडी र हिमाली क्षेत्र डिजिटल नोमाडहरूको लागि उपयुक्त गन्तव्य हुन सक्छन्।
६. ई–कमर्स र बजार प्लेटफर्महरू
नेपालले स्थानीय हस्तकला (जस्तैः पश्मिना, ढाका र काष्ठकला) अनलाइनमार्फत बेच्न सक्छ। यसमा प्रशस्त्र पहलहरू पनि भएका छन्। तर, इन्टरनेट र डिजिटल मार्केटिङमा जनचेतना अभाव चुनौतीका विषय छन्। ग्रामीण हस्तकलाका उत्पादनलाई ग्लोबल ब्रान्ड बनाउने नीति र अभियान बनाउँदा नेपालले राम्रो प्रगति हासिल गर्न सक्छ।
७. रिमोट–वर्क सेवा
नेपालले ग्लोबल कम्पनीहरूका लागि सफ्टवेयर विकास, डाटा एनालिटिक्स र डिजिटल मार्केटिङ जस्ता काममा सेवा दिन सक्छ। उदाहरणका लागि अमेरिका र युरोपका साना कम्पनीहरूले सस्तो श्रमका लागि नेपालमा सेवा आउटसोर्स गर्न सक्छन्। यसमा गैरआवासीय नेपाली संघ, विदेशस्थित नेपाली संघसंस्थाहरूले समन्वयकारी भूमिका खेल्न सक्छन्।
८. क्लाउड कम्प्युटिङ र डाटा सेवा
नेपालमा कम लागतमा डाटा स्टोरेज र क्लाउड सेवा उपलब्ध गराउन सकिन्छ। तर, यो कार्यका निम्ति डाटा सेन्टरहरू निर्माण गर्न अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रविधि र लगानी आवश्यक पर्दछ। यो क्षेत्रमा दक्षिण एसियाली बजारको ठूलो माग पनि देखिन्छ।
९. एडटेक समाधानहरू
ई–लर्निङ प्लेटफर्म विकास गरेर शिक्षामा डिजिटल रूपान्तरण ल्याउन सक्छौँ। उदाहरणका रूपमा बालबालिकाका लागि कोडिङ तालिम, ग्रामीण शिक्षाका लागि डिजिटल पाठ्यक्रम आदि। कोभिड महामारीपछि नेपालले बाध्यात्मक रूपमा अवलम्बन गरेको इ–लर्निङलाई जीवनपद्धतिका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
१०. आईटी तालिम र प्रमाणपत्र कोर्सहरू
नेपालले आफ्ना आईटी पेशाकर्मीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका कोर्सहरूमा तालिम दिन सक्छ। यसका लागि विश्वस्तरीय तालिम दिने प्रशिक्षकहरू, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताप्राप्त प्रमाणपत्रहरू आवश्यक पर्दछ, विश्वव्यापीकरणको आजको दुनियाँमा यो कठिन कुरा होइन।
११. पर्यटन प्रवर्धनमा आईटीको प्रयोग
पर्यटन क्षेत्रलाई प्राविधिक रूपमा बलियो प्रशस्तै सम्भावनाहरू छन्, जनु सम्भावनाको आंशिक प्रयोग गरिएको भए पनि पूर्ण क्षेत्रमा परिचालन गर्न सकेको देखिँदैन। भर्चुअल टुरहरू (जस्तैः मन्दिर र हिमालका थ्रीडी दृश्यहरू), डिजिटल गाइड एप, अनलाइन बुकिङ प्रणालीको माध्यमबाट पर्यटन प्रवर्धन गर्न सकिन्छ। पर्यटकीय गन्तव्यहरूको डिजिटलाइजेसनका माध्यमबाट पर्यटकको संख्या दोब्बर वृद्धि गर्न सकिन्छ।
१२. मोबाइल एप विकास
स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, मनोरञ्जन र वित्त व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित मोबाइल एप विकास गरी विदेशमा निर्यात गर्न सक्छ। फूड डेलिभरी, फिटनेस एप र अनलाइन शिक्षा सम्बन्धी एपहरू नेपालमा राम्रोसँग प्रयोग र बिस्तार भइरहेका छन्। यस्तै प्रकारका एपहरू निर्माण गरी विश्वबजारमा निर्यात गर्ने प्रशस्त्र सम्भावना छ।
१३. डिजिटल पेमेन्ट
नेपालले फिनटेक एप विकास गरी स्थानीय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सेवा दिन सक्छ। ग्रामीण बैंकिङ प्रणाली, क्युआर कोडमा आधारित डिजिटल भुक्तानी प्रणालीका माध्यमबाट राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ।
१४. साइबर सुरक्षा सेवा
साइबर सुरक्षा तालिम र सेवा प्रदान गरेर कम्पनीहरूलाई डेटा सुरक्षित राख्न सहयोग गर्न सकिन्छ। सस्तो श्रम र उच्च दक्षताको अवसर हामीसँग भएकाले यस क्षेत्रमा नेपाली युवाहरूले राम्रो प्रगति पनि गरेका छन्। तर, अनुभवको कमिका कारण प्रतिस्पर्धी सेवा बिस्तारमा चुनौती हुन सक्छ। यसका निम्ति राज्यकै तर्फबाट प्रवर्धनात्मक नीति, सेवा, संरचना र तालिम दिएर प्रतिस्पर्धी क्षमताको विकास गर्न सकिन्छ।
१५. कृत्रिम बुद्धिमत्ता र मेसिन लर्निङ
नेपालमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र मेसिन लर्निङ (एमएल) को प्रयोग स्वास्थ्य, यातायात र इ–कमर्स क्षेत्रमा विस्तार गर्न सकिन्छ। यसबाट टेलिमेडिसिन, स्वचालित ग्राहक सेवा (च्याटबट्स) लगायत क्षेत्रमा राम्रो प्रगति गर्न सकिन्छ।
तर, उल्लेखित सम्भावनाहरूलाई यथार्थमा बदल्न राज्यका तर्फबाट सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा केही काम गर्नुपर्ने हुन्छ। ती कामहरू निम्न हुन सक्छन्ः
– आईटीमैत्री सरकारी नीतिहरूको तर्जुमा।
– उच्च शिक्षित आईटी पेशाकर्मीहरूलाई लक्षित गरी दक्षता विकास।
– स्थानीय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरका आईटी तालिम कार्यक्रम सञ्चालन।
– सस्तो सञ्चालन लागतको व्यवस्था।
– सबै जिल्लामा ब्रडब्यान्ड इन्टरनेट सेवाको बिस्तार।
– व्यापार सम्झौता र साझेदारीमार्फत सफ्टवेयर निर्यात।
– निजी क्षेत्रसँग सहकार्यमा टेक पार्क, स्टार्टअप फण्ड र आईटी केन्द्र स्थापना।
– अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका आईटी विशेषज्ञहरूसँग साझेदारी।
– नेपालीहरूले भाषा र संस्कृति बुझ्न सक्ने प्रविधि क्षमताको उपयोग।
– भारत, चीन लगायतका मुलुकसँग टेक्नोलोजीको आदान–प्रदान।
नेपालले सूचना प्रविधि क्षेत्रको विकासमा ध्यान दिएमा रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन र आर्थिक समृद्धि तीव्र रूपमा हासिल गर्न सक्छ। प्राविधिक दक्षता र प्रभावकारी नीतिहरू यसको मूल आधार हुन्। यसका लागि नीति निर्माता र राज्य सञ्चालकहरू प्रविधिमैत्री हुनुपर्दछ।
